Meer zorgleerlingen: Zit er draagkracht in de rugzak?

Een rolstoel in de gymzaal, een autistische leerling voor wie een kringgesprek ondenkbaar is, extra nauwkeurig spreken zodat het gehoorapparaat van een dove scholier je uitleg oppikt. Zorgleerlingen met leer- en gedragsproblemen moeten passend onderwijs krijgen van de regering, als het even kan op een gewone school. Dat stelt het personeel voor een extra opgave. Aan de medezeggenschapsraad de taak om te toetsen of de schouders van het team de toename van het aantal rugzakleerlingen wel kunnen dragen.
"Het is een last én een uitdaging", vindt Karen Römer, intern begeleider op christelijke basisschool De Wieken in Schiedam. "Natuurlijk probeer je ieder kind binnen de school te houden, maar we moeten het wel aankunnen."
Leerlingen met speciale onderwijsbehoeften zijn tientallen jaren ondergebracht in voor hen op maat gesneden scholen. Onder het motto 'weer samen naar school' probeert de overheid nu zoveel mogelijk kinderen met een vlekje eraan een plaats te geven binnen het gewone basis- en voortgezet onderwijs. Schoolbesturen zijn aan zet om dat idee in de praktijk te brengen. Zij hebben de verplichting 'passend onderwijs' te verzorgen voor elke scholier die door zijn ouders is aangemeld.
Deze werkwijze moet een eind maken aan de bureaucratische belasting van het speciaal onderwijs. Beperkte capaciteit zorgde er voor wachtlijsten en complexe indicatieprocedures. Thuiszitters haalden soms de media.
Een passend onderwijsarrangement voor elke leerling is niet hetzelfde als een acceptatieplicht op iedere school. Voorop staat een ononderbroken ontwikkeling van het kind met een goede aansluiting naar een beroepsopleiding. De ene leerling is op zijn plaats in een reguliere school met extra aandacht en voorzieningen, voor de ander blijft speciaal onderwijs de aangewezen route.
De beslissing hierover is een verantwoordelijkheid van het schoolbestuur. Dat krijgt van de wetgever zorgplicht opgelegd: alle aangemelde leerlingen moeten passend onderwijs krijgen. Kan de school de gevraagde zorg niet zelf bieden, dan moet het bestuur regelen dat ouders en kind elders wel het gewenste aanbod ontvangen.
"De valkuil hierbij is dat besturen wel de middelen ontvangen maar deze niet inzetten zoals bedoeld", zegt stafmedewerker Irene Leijten van de AOb. "Ze beslissen vrij snel om deze kinderen in eigen huis op te vangen. We signaleren op veel scholen een toename van zorgleerlingen terwijl er niet voldoende is nagedacht over het beleid." In de praktijk levert dit onwerkbare situaties op: welke docent kan vier autistische leerlingen aan in een klas van dertig? "Goed onderwijs is dan onmogelijk en de zorgleerlingen worden niet geholpen. Zo krijg je geen draagvlak in het team."
In het zorgplan dat iedere school jaarlijks voor 1 mei moet opstellen, hoort te staan op welke manier de organisatie de nieuwe instroom opvangt en waar de grens van de mogelijkheden ligt. De medezeggenschapsraad heeft instemmingsrecht op dit document.
Om grip te krijgen op het zorgplan, moeten onderwijzend en ondersteunend personeel allereerst met elkaar overleggen, adviseert de AOb. Hoeveel zorgleerlingen kan een klas hebben en welke faciliteiten zijn er nodig voor deze kinderen: liften, drempels en obstakels verwijderen, brede deuren, extra verzorging? Een belangrijke vraag is ook de deskundigheid van het personeel. Opvang van gehandicapte en autistische leerlingen vereist vaardigheden en kennis waarover niet iedereen van nature beschikt.
Een goed zorgplan heeft verder aandacht voor professionalisering, draagvlak, draagkracht en samenwerking met andere instellingen, aldus Leijten. "Op dit moment zien we dat ambulante begeleiding binnen het reguliere onderwijs niet efficiënt wordt toegepast. Ook constateert de AOb dat leerkrachten onvoldoende deskundig zijn, omdat besturen nog niet hebben geïnvesteerd in opleidingen. Er is merkbaar te weinig zorgcapaciteit op basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs."
De discussie over de weg naar passend onderwijs voor iedereen in het jaar 2011 vindt vooral op bestuurlijk niveau plaats, maar uitvoering en uitwerking gebeurt in de klas. Het gaat natuurlijk niet om een volkomen nieuw verschijnsel: "Zorgleerlingen zijn er altijd geweest", zegt Melanie Leyten, muziekdocente op het Oostvaarders College, een scholengemeenschap in Almere. "Je ziet ze alleen de laatste jaren duidelijker."
In de klas valt er best te werken met buitenbeentjes, is haar ervaring: "Zingen doen we natuurlijk klassikaal, maar er zijn allerlei manieren om individueel te musiceren in eigen tempo. Een autist die iets moet presenteren, dat geeft natuurlijk wel eens problemen. En als je havo of atheneum volgt, zul je toch sommige dingen op een bepaald niveau moeten doen."
Het rugzakje is in Almere een zaak van de stichting Gewoon Anders. Die verzorgt de externe begeleiding buiten de lessen op vrijwel alle scholen in de gemeente. De komst van passend onderwijs betekent ook hier werk aan de winkel.
Het Oostvaarders College werkt aan een zorgplan, weet Melanie Leyten, maar ze is geen lid van de mr en ook niet op andere wijze direct betrokken bij het proces. "Voor kinderen met adhd of autisme is er nu geen aparte aanpak, zoals dat al wel geldt voor dyslexie. Op de vmbo-vestiging is al wel een speciaal traject mogelijk. Een leerling met problemen komt in een time-out project met een aantal weken intensieve begeleiding. Daarna keert hij terug naar het reguliere onderwijs of hij gaat naar een praktijkopleiding op het ROC."
Zoiets zou ze ook graag voor havo- en atheneumleerlingen zien. "Ik heb nog niet meegemaakt dat een zorgleerling helemaal bij ons vertrok, maar er is natuurlijk wel afstroom naar het vmbo."

Zorgplan en schoolzorgplan

Zorgleerlingen zijn geen zaak van ieder schoolbestuur apart; in alle steden en regio's bestaan samenwerkingsverbanden Weer Samen Naar School waarbij meerdere besturen zijn aangesloten. Zo kunnen ze elkaars speciale voorzieningen beter op elkaar afstemmen.
Elk samenwerkingsverband beschikt over een budget voor de zorgleerlingen. Dat geld moet een ononderbroken ontwikkelingen van de kinderen steunen en hun integratie in het reguliere onderwijs bevorderen. De samenwerkingsverbanden mogen zelf bepalen of ze de extra zorg voornamelijk in speciale scholen aanbieden of dat ze juist extra voorzieningen toevoegen aan het reguliere onderwijs. Het samenwerkingsverband houdt ook contact met instellingen voor jeugdzorg die dikwijls ook contact hebben met de gezinnen waarin zorgleerlingen leven. Helaas hebben deze samenwerkingsverbanden weinig bevoegdheden en daardoor nauwelijks bestuurlijke kracht, constateert de AOb. Het risico is groot dat de discussie niet gaat over steun aan de zorgleerling in het reguliere onderwijs, maar over wie het geld krijgt dat in de rugzak van de leerling zit en wie bepaalt wat er met dat budget gebeurt. Irene Leijten: "We leren van de commissie-Dijsselbloem dat vooral de kwetsbare leerlingen in het vmbo niet het onderwijs hebben genoten waar ze recht op hadden. Dat geldt nog steeds."

Regels en afspraken
In het zorgplan van het samenwerkingsverband moet staan hoe de aangesloten scholen taken, voorzieningen en personeel verdelen. Ieder bestuur werkt de eigen rol binnen dit afsprakenstelsel uit in een schoolzorgplan voor de eigen organisatie. Dat document moet voor 1 mei zijn vastgesteld en verstuurd naar de inspectie voor het onderwijs, inclusief de instemming van de mr. De precieze regels staan vermeld in artikel 19 van de wet op het primair onderwijs en artikel 10h van de wet op het voortgezet onderwijs. De instemmingbevoegdheid van de mr staat vermeld in artikel 10b van de wet medezeggenschap op scholen. In artikel 38 van de wet op het primair onderwijs staat de toepassing voor de rechtspositie van de betrokken personeelsleden.
Rugzakleerlingen hebben invloed op het formatieplan. Afzonderlijke directies en samenwerkingsverbanden moeten in het primair onderwijs hierover onderhandelen met vakbondsvertegenwoordigers.
Ouders en leerlingen moeten de praktische uitwerking van de omgang met specifieke onderwijsbehoeften kunnen nalezen in de schoolgids.


Stappenplan

Voor de behandeling van het zorgplan in de mr is het volgende stappenplan een praktische werkwijze.
1 Vraag de directie tijdig om het voorstel voor het zorgplan 2008-2009.
2 Positie bepalen: stel vast wie overleg over zorgplan en schoolzorgplan voert: mr, gmr of een bovenbestuurlijke medezeggenschapsraad.
3 Informeren: op schoolniveau kan de intern begeleider de toelichting geven, in de gmr is dat een taak voor de directie, in een bovenbestuurlijke mr komt de coördinator van het samenwerkingsverband Weer Samen Naar School.
4 Achterban: wat vinden de collega's van hun taken en mogelijkheden met de zorgleerlingen?
5 Overleg met de werkgever over aanpassingen.
6 Informeer de achterban over het resultaat van het overleg en het advies.

"We bekijken de mogelijkheden per kind"

Maatwerk per leerling staat voorop bij de begeleiding van zorgleerlingen op De Wieken in Schiedam, de school waar Karen Römer werkt als intern begeleider. Ze zit ook in de mr en de gmr. Het zorgplan en behoeftes die het oproept, is daar geregeld onderwerp van gesprek.
Römer: "Onze beleidsafspraak is: we bekijken de mogelijkheden per kind. En dan gaat het niet alleen over de situatie op dit moment, maar ook over het perspectief: zijn we in staat dit kind tot en met groep 8 te begeleiden?"
Passend onderwijs voor leerlingen met adhd, autisme of fysieke handicaps vraagt meer dan aanpassingen van de leerkracht en het lesprogramma. "Als je kinderen op hun eigen niveau wilt laten werken, heb je hoeken nodig en circuits. Maar ruimtelijk zijn de lokalen nog afgestemd op zitten in rijtjes zoals vroeger. Je moet de muren omgooien als je de nieuwe uitdagende concepten wilt toepassen."
Helaas, moest de mr van De Wieken constateren net zoals veel andere scholen: aan de verplichting van passend onderwijs hangt geen extra budget voor verbouwingen. "En dus moet je roeien met de riemen die je hebt. Als je niet kunt uitwijken naar de gangen, dan hang je."
Directie en bestuur snappen ook wel dat leerkrachten geen ijzer met handen kunnen breken, is de ervaring van Römer. Alle aangemelde leerlingen binnenboord houden is een goed uitgangspunt, maar kent grenzen. "De periode van groep 1 tot en met 4 gebruiken we om in te schatten of we een zorgleerling een behandelplan voor de hele schoolperiode kunnen aanbieden. We gaan er voluit voor om al onze leerlingen vanaf groep 5 te houden tot en met groep 8. Daar zetten we alle mogelijke voorzieningen voor in."
Over aantallen en types zorg kun je beter niets strikt vastleggen, vinden ze op De Wieken. "Het is allemaal zo verschillend. Er zijn kinderen met adhd waar je geen last van hebt als je maar voldoende structuur biedt en als ze hun medicatie maar krijgen. Een tweede autist kan heel moeilijk zijn, maar het hangt ook sterk van de klas en de leerkracht af. De ene groep accepteert geen enkele zorgleerling, de andere is zo sociaal dat je er misschien wel vier kunt plaatsen."
Op aandringen van de mr is in de zorgparagraaf van het schoolbeleidsplan onlangs nadrukkelijker opgenomen dat de zorgbelasting van een klas reden kan zijn om nóg een zorgleerling te weigeren.

Verschenen in Infomr 1/2008

Gepubliceerd 2012-12-01 12:00:00

Categorie

Sleutelwoorden

Deel dit artikel:

Gerelateerde artikelen

Cookie wetgeving

Online cookiepolicy
De Nederlandse Telecomwet schrijft sinds 5 juni 2012 voor dat de gebruiker van websites op de hoogte moet zijn van het plaatsen en uitlezen van cookies. Een cookie is een bestandje met een tekenreeks dat bij uw bezoek aan een website naar uw computer wordt gestuurd en waarmee uw computer bij een volgend bezoek wordt herkend.

Welke cookies gebruikt de AOb?
1. Google Analytics
De website www.aob.nl plaatst cookies die voortkomen uit het Google Analytics script dat op de website wordt ingeladen. Google Analytics is een hulpprogramma voor webstatistieken waarmee website-eigenaren inzicht kunnen krijgen in de manier waarop bezoekers omgaan met hun website. Door middel van Google Analytics proberen wij uw website bezoek zo gebruiksvriendelijk mogelijk te houden.

Meer informatie over cookies?
Op de volgende websites kunt u meer informatie over cookies vinden:
Consumentenbond: Wat zijn cookies?
Consumentenbond: Waarvoor dienen cookies?
Consumentenbond: Cookies verwijderen
Consumentenbond: Cookies uitschakelen
Deze site maakt gebruik van cookiesMeer informatieAccepteren